• تلفن ۰۹۳۸۳۹۵۶۶۳۵
  • ایمیل info@yashli.biz

بررسی تطبيقی نحوه آفرينش فضاهای معماری در آثار نگارگری حمام

  • بررسی تطبيقی نحوه آفرينش فضاهای معماری در آثار نگارگری حمام

    بررسی تطبيقی نحوه آفرينش فضاهای معماری در آثار نگارگری حمام

چكيده
آثار ادبی زمينه های مناسبی برای پرداختن و ترسيم معماری حمام در آثار نگارگری ايجاد کرده است. اين نگارگری ها رابطه بسياری با عالم واقعيت دارند. با تطبيق ويژگی های اينگونه آثار با معماری حمام ها ميتوان به اين نتيجه رسيد که در اين نگارگری ها فضاهای حمام با رعايت بسياری از ويژگی های معماری نمايش داده شده است و اين امر نشان دهنده نوعی واقعگرايی در آثار نگارگری حمام است. هدف از اين پژوهش بررسی و مقايسه تطبيقی معماری حمام ها و آثار نگارگری حمام است تا در پی آن مشخص شود که اين آثار تا چه حد به واقعيت نزديک اند و با واقعگرايی ترسيم شده اند. در پی اين هدف، با استفاده از روش تحقيق تفسيری تاريخی به مطالعه آثار به جامانده از نگارگری های حمام و تطبيق آن با معماری حمام ها پرداخته شده است. در مجموع، ۲۳ اثر نگارگری بررسی شده و ويژگی های آن با معماری حمام ها مقايسه شده است. يافته های تحقيق نشان دهنده آن است که بسياری از خصوصيات حمام از فضاهای معماری تا تأسيسات، سازه و نورگيری با روشهای مختلف در اين آثار به نمايش گذاشته شده است. همچنين اصولی چون ابعاد، اندازه، شکل هندسی و تناسبات فضاها در آن مشهود است.

واژگان كليدی
معماری حمام، نگارگری، نحوه آفرينش فضا، ويژگی های حمام.

مقدمه
حمام از جمله بناهای ارزشمند معماری است که نمونه هايی از آن از گذشته به يادگار مانده است. اين بنا از آغاز در ميان ساير فضاهای شهری از قبيل بازار، مسجد و مدرسه از اهميت بسيار بالايی برخوردار بوده و يکی از مهمترين بناهای شهری پس از مسجد و مدرسه محسوب ميشد.
اهميت اين بنا در شهر به حدی بوده است که گاهی از ساير فضاهای شهری، نقش پررنگ تری مييابد. برای مثال، در يکی از نقشه های تهران که مربوط به سال ۱۳۷۰ است تعداد حمام ها دويست باب است در حالي که تعداد مساجد۱۲۰ باب ذکر شده است و اين نمايانگر اهميت حمامها در معماری و فضاهای شهری ايران است. علاوه بر آن، حمامها در جوامع اسلامی از اهميت بالايی برخوردار بوده و برای مسلمانان به عنوان بنايی مذهبی و در جهت خدمت رسانی به ديگران و کسب اجر و پاداش محسوب می شدند.
امروزه بسياری از اين بناها از بين رفته اند و معماری حمام ها را ميتوان در معدود آثار به جای مانده، که بيشتر به دوره صفويه برمی گردد، جستوجو کرد. از طرفی
آثار نگارگری با موضوع حمام، با توجه به قدمتی که دارند، می توانند در شناسايی ويژگی های معماری حمام ها راهگشا باشند. بيشتر صاحب نظران نگارگری را عالم خيال دانسته اند و برخی نيز از واقعگرايی در برخی از تصاوير نگارگری سخن گفته اند. درباره خلق فضاهای معماری، با تحليل آثار نگارگری در يک موضوع مشخص مي توان جنبه هايی از فضا را که نگارگر با رويکرد واقع گرايانه به تصوير ميکشد کشف کرد.
اين مقاله با روش تفسير ی تاريخی به بررسی ۲۳ اثر نگارگری و مقايسه تطبيقی آنها با معماری حمام ها می پردازد و در پی پاسخ به پرسش های زير است:
۱. آيا ويژگی هايی مختلف حمام ها همچون هندسه و کاربری و سلسله مراتب را می توان در آثار نگارگری جست و جو کرد؟
۲. اشکال و هندسه فضايی در اين نگارگری ها را تا چه اندازه ميتوان واقعگرايانه و متناسب با طراحي معماری حمام ها دانست؟

پيشينه تحقيق
تاکنون مطالعات بسياری درباره نگارگری و خلق فضاهای معماری صورت گرفته است. در اين ميان مقالاتی نيز درباره نگارگری های حمام ارائه شده است که از آن ميان می توان معماری حمام در » به مقاله الهه ثابتی اشاره کرد با عنوان که به بررسی توصيفی چند نگاره پرداخته ،« مينياتور ايرانی است. در کتاب مجموعه مقالات همايش حمام نيز گروهی از پژوهشگران به ساختار معماری حمام پرداخته اند و برخی نيز به بررسی معماری حمام از روی آثار نگارگری اشاره کرده اند. کتا بهای متعددی نيز در زمينه نگارگری به چاپ رسيده است که از آن ميان می توان به کتاب مكتب نگارگری اصفهان نوشته يعقوب آژند، کتاب هنر نگارگری ايران و
کتاب نگارگری ايرانی اسلامی در نظر و عمل اشاره کرد که به بررسی مباحث کلی در حوزه نگارگری می پردازند.
درباره واقعگرايی درحوزه نگارگری نيز پژوهش هايی صورت گرفته است، برای مثال، در در پايان نامة مقطع کارشناسی ارشد نوشته هادي يادگاري رويکرد واقعگرايي در نگارگري دوران صفويه بررسي شده است. در هيچکدام از آثار مذکور، به بررسي تخصصي موضوع نگارگري حمام پرداخته نشده و تمامي اسناد به جاي مانده در اين زمينه با هم بررسي و مقايسه نشد ه است. ازاي نرو اين پژوهش ميتواند راهگشايي باشد براي بيان نحوة نمايش معماري
حما مها در نگارگري.
نگارگري هاي حمام شالودة هنر نگارگري بر شعر فارسي و عرفان و حکمت الهي استوار است و ارزشمندترين نگار ههاي دوران اسلامي در ساية عرفان و ادبيات غني ايراني قرار داشته است. از اوايل قرن چهارم، آثار نگارگري به مرور در کتاب هاي خطي به کار مي رفته است (اشتري، 16:1386) که از آن جمله مي توان به نسخ ههاي شاهنامه و خمسة نظامي اشاره کرد. قديمی ترين نسخة موجود از خمسة نظامي مربوط به ( ۷۹۰ ۷۸۸ ق/ ۱۳۸۸ ۱۳۸۶ م) است که اکنون در موزه  بريتانيا قرار دارد (رهنورد، ۱۳۸۶: ۴۰ ) در کنار اين کتابها مجموع هاي از آرايه ها و تصاوير نگارگري شکل گرفته است.
اين طرحها گاه به لحاظ موضوع و داستان و گاه ب هلحاظ نوع تصويرپردازي اثر شباهت هايي با يکديگر دارند. گاه نيز موضوعي که يک هنرمند براي نقاشي برگزيده
مورد توجه هنرمندان ه مدور هاش قرار گرفته و هنرمندان دوره هاي بعد از آن تقليد کرده اند. اين تقليد گاه بدون هيچ دخل و تصرفي از جانب هنرمندان دوره هاي بعد صورت گرفته و گاهي نيز با خلاصه کردن طرح يا تکميل و گسترش آن، يا با افزودن شخصيت هايي به تصوير ترکيبي جديد با شخصيت هاي بيشتر آفريده اند.
در برخي از آثار و متون ادبي داستان با حمام در ارتباط بوده است که از آن جمله مي توان به داستان حمام رفتن هارون الرشيد در خمسة نظامي اشاره کرد. اين امر زمينة مناسبي را براي خلق آثار نگارگري با موضوع حمام ها فراهم کرده است (جدول ۱). بسياري از اين آثار تقريباً در دور هاي نزديک به خلق اثر ادبي تصوير شد هاند و بيشترين نگارگر يهاي موجود در زمينة حمام ها مربوط به مکتب هرات و مکتب دوم شيراز است.

تاریخ نام کتاب نویسنده موضوع تعداد نگارگری
قرن 4 شاهنامه فردوسی حمام رفتن فردوسی 3
قرن 6 خمسه نظامی نظامی گنجوی داستان هارون و موی تراش 9
قرن 9-8 ظفرنامه شر فالدين علي يزدي رفتن صاحبقراني به حمام و
عمارت کردن شهر چلقان
1
قرن 9 عليشير نوايي 2
قرن 9 هفت اورنگ جامی حما مرفتن صوفي 2
قرن 10 مجالس العشاق کمال الدين گازرگاهي سعدی 3
قرن 10 مجالس العشاق کمال الدين گازرگاهي غزالی 3

دیدگاه بگذارید

2 دیدگاه ها در "بررسی تطبيقی نحوه آفرينش فضاهای معماری در آثار نگارگری حمام"

avatar